Pho tượng A Di Đà chùa Khải Tường

bài TÀN NHANG

Chùa Khải Tường gắn với một sự kiện đặc biệt của triều Nguyễn. Theo tư liệu được Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh dẫn lại từ Đại Nam nhất thống chí, vua Minh Mạng, tên húy Nguyễn Phúc Đảm, sinh năm 1791 tại khu vực này trong thời gian gia đình Nguyễn Ánh ở Gia Định.

Sau khi lên ngôi năm 1820, vua cho tìm lại dấu tích nơi mình chào đời và quyết định xây dựng chùa để ghi nhớ. Triều đình cấp 300 lạng bạc, giao quan địa phương tổ chức xây dựng, đồng thời bố trí tăng chúng và ruộng tự điền để duy trì hoạt động của chùa.

Chùa mang danh hiệu Quốc Ân Khải Tường tự, cho thấy vị thế đặc biệt của công trình trong hệ thống Phật giáo dưới triều Nguyễn.

Khải Tường từ đó trở thành một trong những ngôi chùa nổi bật của Gia Định. Tư liệu lịch sử cho biết chùa được trùng tu vào năm Minh Mạng thứ 17, tức năm 1836. Trong thời gian tồn tại, nơi đây không đơn thuần là một cơ sở tôn giáo mà còn mang dấu ấn của triều đình, trở thành điểm sinh hoạt tín ngưỡng có ảnh hưởng tại Nam Bộ.

Pho tượng gần hai mét từ Huế vào Gia Định

Khi ngôi chùa hoàn thành, vua Minh Mạng cho chuyển từ Huế vào một pho tượng Phật để phụng cúng. Theo cách định danh hiện nay của Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, đây là tượng Phật Di Đà. Tượng cao khoảng 1,96 mét, được làm từ gỗ mít, gồm bảy tấm gỗ ghép lại và hoàn thiện bằng kỹ thuật sơn thếp vàng.

Đức Phật được thể hiện trong tư thế ngồi kiết già, hai tay kết định ấn. Trên đầu là nhục kế, hai dái tai kéo dài gần vai; thân khoác y phủ hai vai và giữa ngực chạm biểu tượng chữ Vạn. Những đặc điểm này, kết hợp với kích thước lớn và sắc vàng của bề mặt, khiến pho tượng có sự hiện diện đặc biệt trong không gian thờ tự.

Đáng chú ý, một số tài liệu thứ cấp trước đây từng gọi pho tượng là Phật Thích Ca. Tuy nhiên, hồ sơ giới thiệu chính thức hiện nay của Bảo tàng xác định tác phẩm là Phật Di Đà, vì vậy đây là cách gọi phù hợp hơn khi đề cập đến hiện vật trong bối cảnh trưng bày hiện tại.

Từ quốc tự đến những năm tháng lưu lạc

Cuộc đời của pho tượng thay đổi hoàn toàn khi quân Pháp tấn công Gia Định năm 1859.

Khải Tường cùng một số chùa lớn trong khu vực bị quân Pháp sử dụng làm nơi đóng quân. Tượng Phật bị đưa ra khỏi không gian thờ tự và bắt đầu một thời kỳ lưu lạc kéo dài.

Theo thông tin của Bảo tàng, chùa bị tháo dỡ vào năm 1867; pho tượng sau đó được chuyển qua nhiều nơi trước khi được đưa về phủ Toàn quyền, tức Dinh Norodom. Những hình ảnh tư liệu còn lại cho thấy tượng từng được đặt trong đại sảnh của công trình này.

Câu chuyện ấy khiến pho tượng trở thành một nhân chứng hiếm hoi của thời kỳ chuyển đổi đầy biến động từ Gia Định dưới triều Nguyễn sang Sài Gòn thuộc địa. Kiến trúc chùa biến mất, không gian thờ tự không còn, nhưng pho tượng vẫn tồn tại và tiếp tục mang theo ký ức của địa điểm ban đầu.

Một hiện vật đi cùng lịch sử của bảo tàng

Năm 1929 đánh dấu bước ngoặt tiếp theo. Khi Bảo tàng Blanchard de la Brosse chính thức hoạt động tại khu vực Thảo Cầm Viên Sài Gòn, pho tượng được chuyển về trưng bày tại Trung đường, tức gian bát giác trung tâm của bảo tàng.

Bản thân bảo tàng cũng là một phần quan trọng của lịch sử đô thị. Tiền thân của nó được thành lập với tên Musée de la Cochinchine năm 1927, đổi thành Musée Blanchard de la Brosse năm 1928 và khánh thành tại trụ sở mới đầu năm 1929. Đây được xem là bảo tàng đầu tiên ở Nam Việt Nam. Công trình do kiến trúc sư Auguste Delaval thiết kế, nổi bật với khối bát giác ở trung tâm và ngôn ngữ kiến trúc kết hợp yếu tố phương Đông với phương Tây.

Từ năm 1956, nơi đây mang tên Viện Bảo tàng Quốc gia Việt Nam tại Sài Gòn. Đến ngày 23/8/1979, bảo tàng chính thức mang tên Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh. Năm 2012, tòa nhà được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Hiện bảo tàng lưu giữ hơn 40.000 hiện vật, giới thiệu lịch sử và văn hóa Việt Nam cùng nhiều bộ sưu tập của khu vực châu Á.

Pho tượng Khải Tường đã ở trong không gian bảo tàng từ năm 1929 đến nay. Năm 2008, tượng cũng nằm trong nhóm 18 tượng Phật gỗ sơn son thếp vàng thế kỷ XVII–XIX được thực hiện chương trình phục hồi và bảo quản, cho thấy sự quan tâm dành cho nhóm hiện vật Phật giáo quan trọng này.